Rannsachadh digiteach air a' Ghàidhlig ~ Goireasan digiteach airson nan Gàidheal

Category: Beachdan – Opinions

Rudan dìomhair ann an làn-fhollais

(English Synopsis: Sometimes the most interesting word histories are hiding in plain sight right before our eyes and today we look at a formula which these days is mostly used as a response to “thank you” but has a much more interesting back story, harking back to a much more violent phase in history)

Uaireannan tha rudan gu math annasach ’s àrsaidh am falach fo ar sùilean fhìn ann an làn-fhollais. Mar a’ bheatha. Chan e beatha san t-seagh bhith-eòlach a tha fa-near dhomh ach am facal beatha a tha a’ nochdadh ann an grunn abairtean sa Ghàidhlig.

Na chnuasaich sibh a-riamh dè dìreach a tha abairtean mar ’s e do bheatha air neo do bheatha dhan dùthaich a’ ciallachadh? Bhuail an t-seann-cheist seo orm a-rithist grunn tursan sa phròiseact seo mar eisimpleir san sgeulachd Triùir Mhac Rìgh Éireann:

… nuair a chuala e guth ag éigheach, “Thig a-nuas, còmh rium agus ’s e do bheatha.” “Ó cha téid,” ars esan, “mise ’nad chomhair…

agus Ridire nam Beann ’s nan Gleann ’s nam Bealach:

Bha an doras fosgailte agus teine math air meadhan an ùrlair. Chaidh i a-stigh agus thubhairt bean an tighe, ’s i ’na suidhe aig ceann shuas an teine: “Thig a-nìos, a bhean bhochd. Is e do bheatha an-seo a-nochd. Bha an duine agad ann an-raoir, e fhéin agus a thriùir chloinne.”

Nise, ma chuireas sibh ceist air cuideigin beagan nas òige an-diugh a thaobh mar a chleachdas iadsan an abairt ’s e do bheatha, tha mi cha mhòr cinnteach gur e “mar fhreagairt air mòran taing/tapadh leat” an fhreagairt a gheibh sibh. Agus chan eil sin ceàrr idir. Ach chan e a’ chiall seo a th’ againn sna sgeulachdan idir, chan eil duine sam bith a’ toirt seachad taing. Agus ma nì sibh cnuasachadh beagan nas fhaide, ’s cinnteach gum buail an abairt do bheatha dhan dùthaich oirbh cuideachd, abairt eile air an aon alt ach gun luaidh air taing ’ga thoirt seachad.

Ma tha Gaeilge agaibh, bidh fios agaibh gun can iad tá fáilte romhat gu tric ach gu bheil an aon abairt, is e do bheatha, a’ nochdadh an-siud ’s an-seo cuideachd mar fhreagairt agus cuideachd san t-seagh eile, mar eisimpleir san òran ainmeil Óró sé do bheatha abhaile is e a’ cur fàilte air a’ Phrionnsa air ais san dùthaich. Tha an t-òran seo a’ nochdadh co-dhiù cho fad air ais ris a’ bhliadhna 1855 san leabhar Complete Collection of Irish Music aig George Petrie agus ’s e welcome home Prince Charley an t-eadar-theangachadh ann.

Ann an Gàidhlig sgrìobhte, ’s ann san t-Seann-Bhìoball (sna h-Apocrypha Gàidhlig, 1806) a lorg mi an tionndadh as sine gu ruige seo is cuideigin a’ cur fàilte air Raphael gu àite:

Tobit 5:13
An-sin thubhairt Tobit,
’S e do beatha, a bhràthair

Saoil an e rud gallta a th’ ann a thàinig on Bheurla no Lochlannais? Chan eil coltas gur e oir ma bheir sinn sùil air na seann-sgrìobhainnean, tha abairtean gu math coltach ris a’ nochdadh meadhanach tric. Mar eisimpleir, ann an sgeulachd mu dhèidhinn ChùChulainn agus Conchar tha CùChulainn ag ràgh día do bethu. Saoil a bheil ceangal ri Dia ann? Ma dh’fhaoidte ach bhiodh sin neònach oir cha robh ceangal eadar an Fhiann agus Crìosdaidheachd.

Ma chumas sinn oirnn leis an rannsachadh, chì sinn gun robh abairtean mar rotbia-su fáilte “bidh fàilte romhaibh” agus rotbia in failti sunda againni “bidh fàilte romhaibh againn an-seo” a’ nochdadh ann an sgrìobhainnean far a bheil daoine a’ cur fàilte air daoine eile gu àite. Agus gu h-annasach, tha an abairt a leanas againn cuideachd ann an sgrìobhainn às an 15mh linn: rotfia do betha.

Nise, chan eil coltas dia, Día no ’s e air rotfia ach ma dh’fhaighnicheas sinn de dh’eòlaiche na Seann-Ghaeilge dè tha rotfia a’ ciallachadh, gheibh sinn freagairt gu math inntinneach. Innsidh iad dhuinn gur e ro-t·bia an litreachadh ceart anns a’ chiad dol a-mach agus

  • gur e ro-leasachan a bh’ ann an ro a nochdadh air beulaibh ghnìomhairean agus a bha a’ ciallachadh rudeigin mar a dh’ionnsaigh
  • gun robh -t- ’na chomharradh air an dàrna pearsa (thu), an aon -t a th’ againn aig deireadh dhut no bhuat
  • gum b’ e gnìomhair san treas phearsa san àm ri teachd a bh’ ann am -bia, car mar bidh e ann an Gàidhlig an-diugh
  • gu bheil do a’ ciallachadh an aon rud fhathast, ’s e sin rud a th’ agad, do mhàthair, do chù is msaa
  • agus gu bheil betha a’ ciallachadh an aon rud fhathast, beatha.

Agus ma chuireas sinn còmhla gach mìr dhen dealbh seo, tha abairt againn a tha a’ ciallachadh rud mar “bidh do bheatha agad” agus leis cho borb ’s cho cunnartach ’s a bha na linntean ud, bhiodh fàilte air gun teagamh, “thig an-seo agus cha chuir sinn bàs ort”…

Thairis air na linntean, dh’fhalbh an ro- agus chrìon tbia mean air mhean gu dia, agus an uair sin agus mu dheireadh thall, ’s e. Bidh bolgan-solais os cionn feadhainn dhibh a-nis agus sibh a’ smaoineachadh air an fhacal annasach di a tha a’ nochdadh ann an abairtean mar tha thu di-beathte agus làn di do bheatha – sin an tbia ud agus chan eil ceangal ris an roimhear de idir.

Lorg mi fiù aon sgeulachd far a bheil an abairt ’ga chleachdadh sa chaochladh, ag innse do chuid-eigin nach eil fàilte romhpa ann an àite. Anns an sgeulachd, tha Séadanda dìreach air a’ chù aig Culainn a mharbhadh agus tha Culainn a’ faighneachd dheth cò esan agus nuair a chluinneas e cò esan, tha e a’ freagairt ’S e do bheatha air sgàth d’ athar is do mhàthar ach chan e do bheatha air do sgàth fhéin.

Tha coltas, an dèidh sin ’s ’na dhèidh, gun robhar a’ cur fàilte air daoine gu àite, a’ gealltainn dhaibh nach cailleadh iad am beatha an-seo, leis an abairt seo an toiseach agus gun do thòisich daoine air a chleachdadh a bharrachd air sin mar fhreagairt dha mòran taing is tapadh leat uaireigin.

Nise, eadar an eachdraidh seo ’s fonn drama a tha a’ tighinn orm, saoil an e facal Gàidhlig a th’ ann an uisge-beatha an da-rìribh? Tillidh mi chun na ceist chonnspaideach seo an ath-thuras a nochdas uisge-beatha ann an sgeulachd agus chì sinn!

Mìcheal Bauer, cuidiche rannsachaidh

Am fear-mara

(English Synopsis: Mermaids and selkies are a recurring theme in Gaelic stories but especially in the age of #MeToo, many of these stories jar somewhat and are perhaps due for a critical re-evaluation. As a thought experiment, I decided to see what would happen if I re-told a selkie story and swapped the genders. As it turns out, it’s surprisingly difficult and leaves you with a story that makes you wonder about our perceived gender roles.

Bha ban-tuathanaich ann bho chionn fhada agus bha i a’ falbh air a’ chladach latha agus chunnaic i seachd ròin a’ tighinn gu cladach. Chaidh i am falach agus chunnaic i iad a’ tighinn gu tìr is a’ cur dhiubh nan cochall-èisg aca. Dè bh’ annta ach fir-mhara bhrèagha. Nuair a dh’fhalbh iad ’gan nighe fèin sa mhuir, chaidh i ann is ghoid i leatha an aon a bu mhotha dhe na cochaill is chuir i am falach e. Nuair a thàinig na fir-mhara air ais a dh’ionnsaigh nan cochall aca, fhuair gach aon dhiubh a chochall fhèin ach am fear a bu mhotha dhiubh. Lorg e a chochall fhèin gus an robh e sgìth. Dh’fhalbh càch a-mach air a’ chuan is dh’fhuirich esan leis fhèin ’s e a’ caoineadh ’s a’ caoidh, na shuidhe air aon dhe na clachan air a’ chladach ’s e rùisgte. Thàinig i far an robh e ’s chuir i  cleòca mu thimcheall agus thug i leis dhachaigh e. Fhuair i aodach dha ’s dh’ionnsaich e obair a dhèanamh ’s bha e glè ghnìomhach. Phòs i e agus dh’fhàs i trom aige.

dealbh de ròn

Thud, carson a phòsainn mèirleach mar thusa?

Fada na dhèidh sin, an àm an earraich, bha i a-muigh a’ treabhadh agus bha an duine aice a-muigh a’ coimhead mun cuair air gnothaichean agus nuair a thàinig e a-steach, thuirt e ri mhac, “Nach iongnadh leat nach eil do mhàthair a’ cur mu dhèidhinn a’ mhulain-arbhair sin a bhualadh is feum aice air sìol gu goirid?” Agus thuirt a mhac, “Tha rud bòidheach aig mo mhàthair ’ga glèidheadh sa mhulan sin is chan fhaca mi riamh rud cho bòidheach ris.” Agus dh’fhaighnich esan gu dè an cruth a bh’ air is dè an dath a bh’ air. Agus dh’innis am balach an cruth mar a b’ fheàrr a b’ urrainn dha is gun robh dath uaine air. Chaidh esan dhan ghàrradh far an robh am mulan agus sgap e e às a chèile. Ruith am balach is dh’innis e dha màthair mar a thachair is thàinig i gu luath a dh’fhaicinn an duine aice mu ’m fàgadh e i. Ach bha an cochall-èisg air mun dàinig i. Dh’iarr i air fuireach leatha ach chan fhuiricheadh.

Tha maighdeannan-mara a’ nochdadh gu math tric ann an sgeulachdan Gàidhlig, eadar maighdeannan-ròin is maighdeannan-mara agus tha iad cumanta cuideachd ann an dùthchannan eile eadar Inis Tìle ’s Lochlann. Ged nach robh maighdean-ròin sna sgeulachdan a bha romhan sa phròiseact seo, tha iomadh maighdean-mhara air nochdadh, can ann an Iain Mac an Iasgair.

Feumaidh mi aideachadh gu bheil mi car amharasach mu na sgeulachdan seo an-diugh, ged a bha mi gu math dèidheil orra nuair a bha mi òg. Gu sònraichte ann an linn na h-iomairt #MeToo, tha iad a’ fàgail blas car searbh ’nam bheul oir aig a’ cheann thall, chan eil annta ach sgeulachdan èigneachadh bhoireannach agus cha chreid mi gun innsinn iad dha mo chlann fhìn nam biodh clann agam. Chan ann san dreach tradaiseanta co-dhiù.

Cha robh a leithid ann nuair a leugh mo sheanmhair na sgeulachdan seo dhomh ach chuala mi gu bheil diofar dhaoine air na sgeulachdan tradaiseanta seo ath-innse air dòigh a tha nas cothromaiche, can na Gender-swapped Fairly Tales. Chan e eòlaiche sgeulachdan a th’ annam agus is mathaid gun deach seo a dheasbad am measg nan eòlaichean mu thràth ach bhuail e orm gum biodh e inntinneach an aon rud fheuchainn. Sgeulachd na maighdinn-mara, boireannach an àite an fhireannaich is a chaochladh, dìreach mar dheuchainn.

Tha an sgeulachd gu h-àrd ann am More West Highland Tales agus rinn mi dìreach sin.  Agus abair iongnadh a bh’ orm nuair a mhothaich mi dè cho doirbh ’s a bha sin. Tha an toiseach ag obair ceart gu leòr ach tha rudan a’ fàs car neònach an uair sin. Gabhaidh a chreidsinn fhathast gun rachadh boireannach am falach is sia fireannaich a’ nochdadh air a’ chladach às a’ mhuir. Ach an uair sin a’ goid a’ chochaill is a’ sparradh air fireannach a pòsadh agus an uair sin clann a bhith aca? Tha e a’ fàgail na sgeulachd air fad car do-chreidsinneach ma chuireas sinn boireannach an àite fireannaich is a chaochladh agus tha sin sin, saoilidh mi, a’ togail ceistean mòra a thaobh cò a’ ghnè aig a tha làmh an uachdar ann an seann sgeulachdan agus am bu chòir dhuinn an innse do chlann an-diugh mar a bha iad o shean.

Mìcheal Bauer, cuidiche rannsachaidh

Scottish Gaelic and its representation in language tech tools

This thoughtful article in the Guardian got me thinking about the fact that the choices we make about representation of Scottish Gaelic in new language tech tools are far from trivial. The balance of ages, genders and dialects, for instance, on a tool like Duolingo can impact the future of the language in ways that are hard to anticipate.

Developing something like an artificial voice is a resource-intensive endeavour, especially for a small language like Scottish Gaelic. How do we decide which dialects – which voices – survive digitally in the years to come? When a project is funded via public monies (unlike Duolingo), whose choice should it be?

 

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén

css.php

Report this page

To report inappropriate content on this page, please use the form below. Upon receiving your report, we will be in touch as per the Take Down Policy of the service.

Please note that personal data collected through this form is used and stored for the purposes of processing this report and communication with you.

If you are unable to report a concern about content via this form please contact the Service Owner.

Please enter an email address you wish to be contacted on. Please describe the unacceptable content in sufficient detail to allow us to locate it, and why you consider it to be unacceptable.
By submitting this report, you accept that it is accurate and that fraudulent or nuisance complaints may result in action by the University.

  Cancel